Bạn đã biết chọn loại bột nào cho con ăn dặm chưa? Hãy cẩn thận trước việc chọn lựa loại thực phẩm cho đứa con trong giai đoạn này, đây là mốc thời gian khá quan trọng đối với sự phát triển của bé.

"Bác sĩ ơi, loại bột ăn dặm nào không cần nấu nướng lâu, chỉ mất thời gian 5-10 phút mà bảo đảm đầy đủ chất bổ? Loại sản xuất ngoài nước hay trong nước tốt?..." Đó là câu hỏi mà bác sĩ dinh dưỡng thường xuyên tư vấn để giải quyết những bức xúc cho các bà mẹ về thức ăn dặm cho bé.

Các bà mẹ đều biết bé được 4 tháng tuổi thì bắt đầu cho ăn dặm. Nhưng cho bé ăn gì, ăn như thế nào, chế biến món ăn ra sao thì hầu hết các bà mẹ đều tỏ ra lúng túng, không biết xoay sở với những thực phẩm có sẵn quanh mình. Cứ đến phòng truyền thông dinh dưỡng tại Trung tâm Dinh dưỡng TP. HCM là thấy nhiều bà mẹ đứng, ngồi, tay cầm viết, tay cầm tập, ghi ghi chép chép thực đơn gợi ý cho trẻ tuổi ăn dặm được đóng khung để trên tường.

Thế nào là thức ăn dặm công nghiệp?

Thức ăn dành cho bé 4 tháng tuổi trở lên, có nhiều loại, trong đó loại chính là bột dinh dưỡng, với nhiều mùi vị mặn ngọt khác nhau, được chế biến sẵn (nghĩa là đã được làm chín); do đó không cần nấu, chỉ cần hòa tan với nước chín ấm sẽ có ngay một bữa ăn ngon lành cho bé, gọi là thức ăn dặm công nghiệp. Nó có cấu trúc mịn màng, dễ hòa tan trong nước, dễ dàng nhai nuốt, tiêu hóa tốt, tạo cảm giác ngon miệng cho bé. Hơn thế nữa, nhà sản xuất mong muốn mang đến sự thoải mái cho bà mẹ qua các ưu thế của sản phẩm: giúp bà mẹ dễ dàng chế biến; thuận tiện cho bà mẹ đi làm, đi chơi xa; dễ dàng thay đổi mùi vị cho bé vì chủng loại đa dạng. Chính ưu thế này khiến dạng thức ăn dặm công nghiệp tồn tại và ngày càng phát triển, trên thế giới cũng như trong nước. Đây là một trong những lĩnh vực quan trọng trong ngành công nghiệp chế biến thực phẩm, được quan tâm hàng đầu và thường xuyên đầu tư cải tiến công nghệ chế biến.

Thức ăn dặm công nghiệp thường được chế biến phối hợp các loại nguyên liệu từ gạo, đậu, ngũ cốc, rau quả, thịt, cá, trứng, sữa... thỏa mãn các yêu cầu sau:

• Đầy đủ dinh dưỡng gồm 4 nhóm: đạm, béo, bột đường, vitamin và khoáng chất.
• Đầy đủ năng lượng cung cấp hàng ngày cho bé.
• Hợp thói quen và khẩu vị của bé.

Ngoài ra, có loại thực phẩm dạng hạt cho lứa tuổi có thể ăn lợn cợn (khi đã mọc răng). Một loại khác như bánh biscuit có bổ sung vitamin, calcium, DHA... thỏa mãn nhu cầu thích nhai, thích cắn khi bé xuất hiện những chiếc răng đầu tiên.

Bột dinh dưỡng - có mấy loại?

Có 2 dạng chính: bột và sệt (dạng paste)

1. Dạng bột:

• Loại không cần bổ sung thêm, công thức hoàn chỉnh: thành phần dinh dưỡng đầy đủ 4 nhóm đạm, béo, bột đường, vitamin và khoáng chất; chỉ cần pha với nước chín ấm theo đúng hướng dẫn.
• Loại cần bổ sung thêm - công thức chưa hoàn chỉnh: cần pha thêm rau, đạm; nhóm này được chế biến từ các ngũ cốc, mục đích của nhà sản xuất là để bà mẹ có thể thay đổi khẩu vị cho bé khi linh hoạt bổ sung rau, đạm theo ý muốn.

2. Dạng sệt (paste): hiếm gặp, giá cao, hạn sử dụng ngắn, khó bảo quản, dễ hư hỏng...

Ngoài ra còn có cách phân loại theo vị:

• Dạng mặn: có hương vị mặn của thịt heo, bò, gà, cá, tôm, cua...
• Dạng ngọt: có các hương vị ngọt của hỗn hợp trái cây, táo, chuối, cam, vani, chocolate...

Yêu cầu dinh dưỡng

Dù phân loại theo cách nào thì thức ăn dặm công nghiệp cũng phải tuân theo quy định của Tổ chức Y tế thế giới và Tổ chức lương nông Liên hiệp quốc (WHO/FAO Codex stand 74-1981) là đầy đủ thành phần cần thiết và bảo đảm chất lượng:

- Giá trị dinh dưỡng cao, thành phần và đặc tính dinh dưỡng cân đối để cùng với sữa mẹ cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng cho trẻ. Trong đó đặc biệt quan tâm đạm và sắt.

• Đạm: cần phải bổ sung đầy đủ đạm để đáp ứng sự phát triển nhanh của trẻ, (15% tính trên trọng lượng bột khô), nhưng không cung cấp vượt quá khả năng bài tiết của thận còn non nớt.
• Sắt: có nhu cầu cao trong lứa tuổi ăn dặm, nếu không cung cấp đủ sắt dẫn đến thiếu máu do thiếu sắt, hơn nữa ảnh hưởng đến sự phát triển trí óc và cả thể chất. Hậu quả này ảnh hưởng lâu dài về sau.
• Trong thực phẩm cho bé dưới 3 tuổi không bổ sung muối, chỉ có muối từ nguyên liệu.

- Có đậm độ nhiệt lượng cao với độ đặc thích hợp, dễ tiêu hóa, hấp thu và phù hợp với khẩu vị, thói quen ăn uống.

- Đối với thức ăn dặm, bà mẹ cần hiểu rõ đậm độ nhiệt lượng và độ đặc có ý nghĩa quan trọng và liên quan chặt chẽ. Thông thường, tăng hàm lượng chất khô đồng nghĩa với sự tăng đậm độ nhiệt lượng nhưng cũng làm tăng độ đặc của bột và trẻ sẽ rất khó ăn hoặc nuốt không nổi. Còn nếu độ đặc của bột vừa phải thì hàm lượng năng lượng thấp, mà dung tích dạ dày của trẻ nhỏ, có giới hạn, nên khó có thể đáp ứng đủ năng lượng.

- Thức ăn dặm dành cho đối tượng đặc biệt là trẻ em từ 4 tháng tuổi nên hết sức cẩn thận ghi nhận điều này, vì thức ăn này thì lứa tuổi lớn hơn có thể dùng được. Nhưng ngược lại, một thức ăn khác cho lứa tuổi lớn hơn thì lứa tuổi nhỏ hơn không dùng được.

Yêu cầu vệ sinh an toàn thực phẩm

Thực phẩm không có vi sinh vật gây bệnh, không chứa bất kỳ chất độc, chất gây hại nào hoặc chất nào có nguồn gốc vi sinh vật có nguy cơ gây hại cho sức khỏe. Thức ăn dặm cho bé không chứa phụ gia thực phẩm, không chứa chất bảo quản, hương tổng hợp, màu tổng hợp, không thêm muối...

Tư vấn chọn lựa

Khi con mình đến thời kỳ cần ăn dặm, các bà mẹ sẽ không khỏi băn khoăn trong việc chọn lựa loại thực phẩm nào phù hợp với con mình, vừa an toàn vừa bảo đảm dinh dưỡng để bé lên cân đều đặn, khỏe mạnh. Một vài điểm chính sau đây sẽ giúp bà mẹ tự tin khi chọn thức ăn dặm cho trẻ:

- Nên chọn mua thực phẩm chế biến sẵn tại các siêu thị, các cửa hàng bảo quản sản phẩm tốt. Nơi đặt sản phẩm khô ráo, sạch sẽ, nhiệt độ phòng vừa phải, không quá nóng, không có ánh sáng mặt trời chiếu trực tiếp vào sản phẩm, các sản phẩm không chồng chất lên nhau quá nhiều.

Lưu ý: Không mua thực phẩm ở các nơi bày bán chung với các sản phẩm khác loại như: xà phòng, bột giặt, mỹ phẩm, hóa chất…

- Nên chọn những sản phẩm có bao bì mới, còn nguyên vẹn, không bị rách, có hình chữ rõ ràng, không bám bụi, mốc ẩm, như thế bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm.

- Nên chọn mua những thực phẩm có nhãn hiệu quen thuộc, uy tín, nghiêm túc, đã được người tiêu dùng chấp nhận rộng rãi. Ví dụ: trong nước có các nhãn hiệu của các công ty như: NutiFood, Vinamilk, Bích Chi, Thiên Ưng… Sản phẩm của công ty nước ngoài: Nestle, Maeil, Novartis Thailan...

- Nên quan tâm cách đọc thông tin trên bao bì, chọn những thực phẩm ghi bằng tiếng Việt, những bao bì mà không đọc được thông tin thì không nên dùng vì không hiểu được sản phẩm sắp cho con mình ăn. Đọc kỹ hướng dẫn cụ thể, nhìn trên bao bì xem có một số những dòng chữ này hay không: "Dành cho bé lứa tuổi ăn dặm", "Giai đoạn tập lật", "Giai đoạn tập ngồi", "Thích hợp với bé từ 4 tháng trở lên"... Mặt khác, trên bao bì sản phẩm có hướng dẫn sử dụng cụ thể, rõ ràng: mỗi bữa ăn mấy muỗng, ngày mấy bữa, năng lượng cung cấp tương ứng…

- Nếu bà mẹ thích cho bé ăn loại tự bổ sung rau đạm thì mua các loại bột ngũ cốc. Nếu thích loại đã bổ sung sẵn thì mua loại có công thức hoàn chỉnh.

- Nên mua lượng thực phẩm đủ dùng trong 1 tháng, tránh để quá lâu, đề phòng hết hạn sử dụng mà không hay. Nên mua các sản phẩm còn trong hạn sử dụng. Vấn đề này cũng là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm, và như thế ảnh hưởng không nhỏ đến đối tượng sử dụng.

- Do vậy bà mẹ ghi nhận cách xem hạn sử dụng của sản phẩm như sau:

• Sản phẩm có tuổi thọ 3 tháng và một số sản phẩm nước ngoài, trên bao bì ghi dòng chữ: "Dùng tốt nhất trước: ngày, tháng, năm”. Ví dụ: "Dùng tốt nhất trước 30 tháng 7 năm 2003", như vậy sản phẩm này sản xuất ngày 30 tháng 4 năm 2003 và hết hạn sử dụng vào ngày 30 tháng 7 năm 2003.
• Sản phẩm có tuổi thọ hơn 3 tháng: chỉ ghi hạn dùng bằng tháng, năm, cũng có sản phẩm ghi đầy đủ ngày tháng năm, và ghi thành 2 dòng:

30.07.2003 hoặc 2003.07.30
30.07.2004 hoặc 2004.07.30

Như vậy cách ghi này thể hiện: dòng trên là ngày, tháng, năm (hoặc năm, tháng, ngày) sản xuất; dòng dưới là ngày tháng năm (hoặc năm, tháng, ngày) hết hạn sử dụng.

- Nên chọn loại không chứa phụ gia thực phẩm, không chứa chất bảo quản, hương tổng hợp, màu tổng hợp, không thêm muối...

So với thức ăn tự chế biến

Thuận lợi:

• Mang đến sự thoải mái cho bà mẹ, vì chỉ cần pha với nước chín ấm là có thể cho bé ăn ngay, tiết kiệm thời gian, chuẩn bị bữa ăn cho bé không phụ thuộc thời gian và địa điểm.
• Không tốn thời gian chế biến nên dành nhiều thời gian để ẵm bồng, trò chuyện và chơi với bé.
• Thành phần dinh dưỡng, năng lượng đã được tính toán sẵn, thuận tiện trong việc chuẩn bị bữa ăn cho bé, yên tâm vì sẽ được cung cấp đầy đủ chất nếu pha đúng cách.
• Được tư vấn về cách thức cho bé ăn, cung cấp những kiến thức cơ bản cần thiết về bữa ăn cho bé.
• Dễ dàng thay đổi khẩu vị cho các bữa ăn của bé do có rất nhiều chủng loại trên thị trường.

Khó khăn:

Thức ăn tự chế biến so với thức ăn chế biến sẵn với các nguyên liệu cần chế biến như: thịt, cá, tôm, cua, trứng, rau quả tươi hơn, sẽ có mùi vị tự nhiên hơn; nếu chế biến đúng cách thì lượng vitamin sẽ hao hụt ít. Mặt khác giá thành thức ăn tự chế biến có thể thấp hơn.

Như vậy tại Việt Nam cũng như nhiều nước đang phát triển, công việc chuẩn bị bữa ăn cho trẻ đòi hỏi nhiều thời gian. Bà mẹ là người thường xuyên đảm nhận vai trò này nhưng họ lại quá bận rộn với nhiều công việc khác nên việc chuẩn bị bữa ăn cho trẻ khó vượt quá 2 lần trong ngày. Sự có mặt của các thực phẩm dinh dưỡng chế biến sẵn dành cho trẻ ăn dặm trên thị trường, cùng với công tác truyền thông giáo dục, hướng dẫn dinh dưỡng cho trẻ lứa tuổi ăn dặm luôn góp phần tích cực vào công tác chăm sóc sức khỏe, giảm tỉ lệ suy dinh dưỡng, nâng cao sức khỏe cộng đồng.